LUDZIE, KTÓRZY ROBIĄ „BUM!”

Różnica między pracami w naszym laboratorium, a tym, co robią w CERNie, polega na tym, że oni robią duże „bum”, a my małe – wczuł się w rozmowę z laikiem młody fizyk Jan Mierzejewski – pisze Paulina Cylka.

przy kubku grzanego wina (reporterka) oraz kuflu piwa (fizyk), mowa była już o ciężkich jonach, akceleratorze i trudach pracy naukowca w Polsce. Kawiarnia Kawangarda przy Wilczej 32 tego wieczoru zamieniła się w „jaskinię fizyków”, na co dzień pracujących w Środowiskowym Laboratorium Ciężkich Jonów Uniwersytetu Warszawskiego. Na ścianach pojawiły się naukowe postery. Centralne miejsce zajął duży ekran, z pojawiającymi się na zmianę obrazami warszawskiego Cyklotronu i międzynarodowego Wielkiego Zderzacza Hadronów. Obowiązującą w kawiarni walutą stały się einsteiny, za które kupić można było ciastko, pyszną kawę (sprowadzaną przez właścicieli lokalu aż z Rzymu) lub coś mocniejszego.

Zgromadzeni przy stolikach fizycy – jak sami żartowali – swoim wyglądem nie spełniają społecznego zapotrzebowania na szalonego naukowca: nikt nie ma obłędu w oczach i rozwianych włosów. Życie też płynie im całkiem zwyczajnie – mają rodziny, użerają się z NFZ, hodują koty.

W ciągu kilku spędzonych wspólnie godzin naukowcy odpowiadali na moje – czasem może dla nich śmieszne – pytania. Cierpliwie tłumaczyli to, co było dla mnie niezrozumiałe. Rozmawialiśmy też o łapaniu ?fizycznego bakcyla”, elektrowniach atomowych i bezpieczeństwie energetycznym, o poziomie nauczania przedmiotów ścisłych w zreformowanej szkole i żenująco niskich nakładach na naukę, które nawet na Białorusi są wyższe.

Przesympatyczna doktorantka Katarzyna Wrzosek opowiadała mi na czym polegają przeprowadzane w Cyklotronie eksperymenty. Między październikiem a czerwcem, bo w pozostałe miesiące jest zbyt gorąco i nie bylibyśmy w stanie schłodzić akceleratora, przeprowadzamy eksperymenty z użyciem wiązki jonów pierwiastków takich jak tlen czy argon – tłumaczyła. – Jony to atomy pobawione części elektronów. Przy użyciu silnego pola elektromagnetycznego rozpędzamy je w akceleratorze. Wiązkę wyprowadzamy z niego metodą zwaną zdzieraniem i wpuszczamy w specjalny tunel. Jony o takim samym ładunku odpychają się, dlatego aby wiązka pozostała wiązką, musimy je tutaj skupiać szeregiem działających jak soczewki magnesów.

Na moje pytanie, jakie zastosowanie ma uzyskana w drodze tych eksperymentów wiedza, fizyczka uśmiecha się. Widocznie laicy często zadają takie pytania – co z tego macie, co ja z tego mam, po co to wszystko.
Stawiamy podstawowe pytania – mówi Katarzyna Wrzosek. – Sięgamy granicy poznania. Bardzo często jest tak, że nie wiemy sami, jakie w tym momencie może mieć zastosowanie nasze odkrycie. Tak było i z Maria Skłodowską-Curie. Na badaniach zniszczyła sobie zdrowie, wręcz życie. Ale sama jeszcze nie do końca wiedziała, czemu jej odkrycie może służyć. My to wiemy i potrafimy docenić. I podobnie może być z naszymi badaniami. Ich prawdziwy sens może odkryją kolejne pokolenia.

Ale już chwilę później badaczka opowiada mi o tomografii pozytonowej (PET), która pozwala na diagnozowanie np. chorób nowotworowych przy pomocy szybko rozpadających się promieniotwórczych izotopów, które wprowadza się do organizmu z glukozą (komórki rakowe żywią się cukrami). Ta metoda pozwala na bardzo dokładne określenie miejsca powstania nowotworu i jest o wiele mniej inwazyjna od dotychczas stosowanych. Na sąsiadującej z Laboratorium Ciężkich Jonów działce właśnie zaczyna się budowa ośrodka PET, tworzonego wspólnie ze stojącym po drugiej stronie ulicy szpitalem klinicznym Uniwersytetu Medycznego.

Dr. hab. Ludwika Pieńkowskiego zapytałam o Wielki Zderzacz Hadronów – czy rzeczywiście przeprowadzone w nim eksperymenty zmienią nasze wyobrażenie o świecie? Naukowiec skrzywił twarz w grymasie, odpowiadając – Największą zasługą LHC jest to, że w ogóle powstał. Przy jego budowie wypróbowano nowe technologie i to jest najważniejsze.

Fizyk ożywił się zdecydowanie, zapytany o konieczność wybudowania elektrowni atomowych w Polsce. Oczywiście, że są nam potrzebne! – mówił. Aby Polska naprawdę była bezpieczna pod względem energetycznym, do 2030 r. powinny powstać dwie duże albo trzy mniejsze elektrownie. Kilka odpowiednich miejsc jest już zlokalizowanych. Oczywiście, najlepszy byłby Żarnowiec, ale nie ma mowy o wykorzystaniu ruin poprzedniej budowli. A o Czarnobylu nie ma co mówić – rzucił. Czy użyjemy jako argumentu przeciw ruchowi samochodowemu przypadku człowieka, który doprowadził do tragedii, jadąc skonstruowanym we własnym garażu pojazdem, niespełniającym żadnych norm? A czymś takim była elektrownia w Czarnobylu – zbudowana przez państwo, które z nikim i z niczym, z żadnymi agencjami, standardami i życiem ludzkim się nie liczyło!

Nasz kraj jest kompletnie nieprzygotowany na nadchodzącą katastrofę energetyczną – tłumaczył mi. – Jeśli rząd nie weźmie sprawy w swoje ręce, zamiast oddawać de facto władzę w ręce wójtów, którzy nie myślą w skali kraju, czeka nas załamanie gospodarki. Gdy zabraknie prądu, staną zakłady, stanie cała gospodarka. I dopiero to obudzi polityków. Gorzej, jeżeli na przerwach w dostawie prądu zarobią złe firmy. Jeszcze będziemy mieć swój Enron – mówił, wyjmując z torby laptop.

Chwilę później oglądaliśmy już fragmenty filmu dokumentalnego na temat tego energetycznego przekrętu stulecia. (Enron to amerykański dostawca energii, który wyłudził od stanu Kalifornia setki milionów dolarów: gdy stan dotknęły przerwy w dostawie prądu, Enron narzucił odbiorcom astonomiczne ceny energii). Znalazły się w nim upublicznione przez Senat rozmowy pracowników Enronu. Na wiadomość o wielkim pożarze, w którym płoną słupy wysokiego napięcia, handlowiec firmy woła do telefonicznej słuchawki: „Burn, baby,burn!” Gdy interes się rozkręca, enronowcy śmieją się: „Obdarliśmy biedne kalifornijskie staruszki ze skóry”.

Nasza sieć energetyczna nie przetrwa porządnych mrozów – taki raport krąży wśród dostawców energii. Katastrofa nastąpi, gdy przyjdzie 10 kolejnych dni z temperaturą -20 stopni – przewiduje naukowiec. Biorąc pod uwagę stan infrastruktury, upadek polskiej energetyki miał mieć miejsce już zeszłej zimy. Ale zimy właściwie nie było – śmieje się fizyk. Wszystko jeszcze przed nami.

- Co może więc zrobic przeciętny zjadacz chleba? – pytam przerażona wizją alternatywy: życie przy świeczce i bez lodówki kontra przelewanie całej pensji na rachunek dostawcy prądu. Prywatny wiatrak? Panele słoneczne? Panele to dobry pomysł – odpowiada fizyk. - Ale to starczy tylko na ogrzanie latem wody. Przede wszystkim trzeba zmusić polityków do działania. Pod Legnicą i w okolicach Gopła czekają wielkie pokłady węgla brunatnego. Ale w pierwszym miejscu buduje się autostradę i wydaje ludziom pozwolenia na budowę domów, a drugiego bronią ekolodzy. Nie wiadomo jak będzie z jeziorem, czasem trzeba zdecydować: coś za coś. A Legnica? Firma budująca drogę ze świadomością nad czym ją buduje, na pewno na tym nie straci.

Na pocieszenie po tych hiobowych wieściach idę do baru wymienić kolejnego einsteina na porcję czekoladowego ciasta. Stojący za ladą barista snuje interesującą opowieść o sztuce parzenia kawy, a mnie nie może opuścić myśl „Jak ja przeżyję bez lodówki?”

O tym, co myślą ekolodzy o budowaniu elektrowni jądrowych w Polsce przeczytasz tu:

Kawiarnia Naukowa Środowiskowego Laboratorium Ciężkich Jonów UW, 26 IX, Kawiarnia Kawangarda