-I to ciekawe, i na ten wykład chcę pójść, i tego posłuchać. Tu dowiem się, jak powstaje tęcza, tam nauczę się, jak rozpoznać terrorystę, a jeszcze gdzie indziej poznam swoje DNA … – I rzeczywiście niektóre z wykładów po prostu chłonęłam.

Dlatego, gdy myślę o Festiwalu Nauki – ?jestem cała za”. Kilkunastu naukowców-organizatorów porwało się na rzecz niebywałą: podjęli ryzykowną próbę, by ?zwykłych zjadaczy chleba” oderwać od telewizorów i zainteresować kwasami rybonukleinowymi czy sposobem komunikowania się pszczół.

Nie wiem, ilu było uczestników festiwalowych spotkań, ale siedząc w salach wykładowych rzeczywiście miałam wrażenie, że nauka ?trafiła pod strzechy”. Widziałam dzieci, zakochane pary i emerytów.

I najchętniej bym poprzestała  na ochach i achach. Bo – pamiętajmy – prowadzący zadali sobie trud przygotowania wykładów pro publico bono. Za to im chwała.

Ale…Jest małe ale.

Jeszcze przed festiwalem napisałam krótki tekst-apel do wykładowców (Ciało A patrzy w sufit, ciało B ziewa), by zarazili nas swoją pasją, by zrezygnowali  - w miarę możliwości – z trudnego naukowego języka. Nie zawsze się to udawało. Czasem, tu i ówdzie wiało nudą. Niestety na wielu wykładach – prowadzący nie byli w stanie wyjść poza schemat: definicja, wzór, klasyfikacja. I zachowywali się tak, jakby w godzinnym wykładzie musieli zmieścić wszystkie informacje na prezentowany temat. A może należałoby czasem zacząć od końca? Może zamiast definicji – ciekawostka, doświadczenie? Zamiast całej klasyfikacji – jeden przykład. Można by też wcześniej przed wykładem ?przetestować” jakiegoś bliskiego laika. Opowiedzieć mu o laserze, prionach czy neuronach. I sprawdzić czy po pięciu minutach nie ziewa.

Nie, nie chodzi mi o to, żeby poważny temat sprowadzić do poziomu tabloidu, a naukę do anegdoty. Podam przykład z wykładu – który  spośród wszystkich, w jakich uczestniczyłam – wydał mi się najciekawszy. Spotkanie zorganizowane przez Wydział Psychologii UW dotyczyło istoty narcyzmu. Prowadząca dr Katarzyna Walewska typy osobowości narcystycznych wytłumaczyła na przykładzie… Kłapouchego i Sowy z Kubusia Puchatka! I w niczym to nie zaszkodziło powadze tematu. Wręcz przeciwnie: wszystko stało się klarowne, a typy narcystyczne zapamiętam na długo.

Dlatego, drodzy wykładowcy  XIII Festiwalu Nauki, w przyszłym roku, zanim staniecie przed rzeszą laików w sali wykładowej zadajcie sobie pytanie: zasną czy nie zasną?

Na wykładzie zorganizowanym przez Wydział Psychologii UW mogłam dowiedzieć się czym jest psychoterapia grupowa i jakie są jej rodzaje. Ale mnie bardziej niż definicja i rodzaje terapii grupowych interesowała odpowiedź na pytanie, co sprawia, że terapia w ogóle działa.

Przede wszystkim trzeba pamiętać, że pierwszym warunkiem powodzenia terapii jest motywacja pacjenta. Ty sam musisz chcieć popracować nad sobą.

Psycholog nie pogada ze ?złą teściową”, ani nie ?zorganizuje” ci przyjaciół. Może tylko pomóc zmienić twój sposób myślenia, postrzegania świata i komunikowania się z ludźmi, a to w konsekwencji sprawi, że otoczenie zacznie inaczej na ciebie reagować.

Niektóre uzdrawiające czynniki psychoterapii grupowej są mało zaskakujące. W grupie zaspokajana jest jedna z naszych podstawowych potrzeb – potrzeba przynależności i kontaktu z innymi osobami – to wydaje się oczywiste. Podczas terapii otrzymujemy emocjonalne wsparcie, jesteśmy wysłuchani i zrozumiani. Ale dla wielu moc uzdrawiającą niesie ze sobą również fakt, że mogą pomagać innym. Czują się wtedy potrzebni.

W grupie mamy możliwość odreagowania – możemy wyrzucić złe emocje i na bieżąco się im przyglądać, analizować. Tutaj jest na to miejsce. Nikt nas nie wyrzuci za drzwi jeśli się wściekniemy na terapeutę, albo nawrzucamy koledze z grupy terapeutycznej.

Nie bez znaczenia jest też świadomość, że nie jest się jedynym na świecie, że inni też mają podobne, czasem nawet większe, problemy. Jest jeszcze coś bardzo ważnego, co daje grupa – tzw. korektywne doświadczenie emocjonalne. Na czym to polega? Każdy w życiu powtarza pewne schematy zachowań, jakich nauczył się od swoich bliskich, a potem w ciągu życia je ?odtwarza”. Gdy zachowujemy się w typowy dla nas sposób podczas psychoterapii – grupa reaguje według innych wzorców, niż my znamy, a my uczymy się przez to innego sposobu zachowania, komunikowania i wyrażania emocji. Dostajemy od grupy „informację zwrotną” – co w naszych nawykach było nie tak. Oczywiście wszystko w atmosferze akceptacji i zrozumienia.

Na koniec, żeby uspokoić wszystkich, którzy obawialiby się odkrywać przed innymi swoje największe osobiste traumy i tajemnice. Grupę terapeutyczną obowiązuje zasada dyskrecji: nic, co zostało powiedziane na sesji terapeutycznej, nie może wydostać się na zewnątrz.

Psychoterapia grupowa. Czym jest i jak działa? Małgorzata Jędrasik-Styła, Rafał Styła, Wydział Psychologii UW. 28. IX.

Przepis na tęczę jest z pozoru prosty: potrzeba nam wody i światła. Ale najpierw wyjaśnijmy kilka kwestii dotyczących oby składników.

Krople wody – wbrew powszechnemu mniemaniu – mie mają łezkowatego kształtu. Napięcie powierzchniowe powoduje, że są one kulami. Krople deszczu mają średnicę  0.5 do 3 mm.

Światło jest falą elektromagnetyczną, konkretnie zakłóceniami pól elektrycznego i magnetycznego, które przemieszczają się w przestrzeni. Człowiek postrzega światło o danej fali jako określoną barwę. Isaac Newton odkrył, że białe światło składa się z rzeczywistości z wielu barw.

Tęcza, jaką możemy zaobserwować na niebie, jest tworem o wiele bardziej złożonym niż pojedynczy łuk z dziecinnego rysunku. Składa się z tęczy głównej, o najintensywniejszych barwach, i tęczy wtórnej, bledszej. Układ kolorów na obu łukach jest lustrzanym odbiciem. Między łukami znajduje się ciemniejszy niż na zewnątrz obszar, zwany pasem Aleksandra (od imienia naukowca z Afrodyzji,  który  w I w.n. e opisał to zjawisko).

Jak powstaje tęcza główna? Fala światła wpada do kropli wody i ulega rozszczepieniu na barwy, załamaniu i rozproszeniu. Proces ten rozrysował szczegółowo w XVII wieku Kartezjusz.

Różne są wielkości łuku tęczy – wszystko zależy od tego, na jakiej wysokości jest tarcza słoneczna. Środek barwnego łuku związany jest z kątem padania promieni słonecznych. Im niżej słońce, tym większy fragment łuku widać.

Ważne jest też miejsce przeprowadzanej obserwacji -  przecież tęcza to nie przedmiot rzeczywisty, do którego możemy się zbliżyć, ale zjawisko optyczne. Możemy zobaczyć całą tęczę, czyli kolorowy okrąg, jeśli wzniesiemy się bardzo wysoko – np. samolotem. Trudno wtedy jednak ogarnąć zjawisko wzrokiem, jak wielka jest średnica tęczy.

Tęcza wtórna powstaje w wyniku dwukrotnego odbicia  i załamania promieni w kropli wody. W tej tęczy kolory są „odwrócone” w stosunku do łuku pierwotnego. Z każdym odbiciem w kropli wychodzi mniej światła, dlatego drug atęcza jest zawsze nikła. Tęcza trzeciego rzędu teoretycznie istnieje, ale musielibyśmy oglądać ją pod słońce. Kolejna widoczna na tle pierwotnego i wtórnego łuku powinna być – biorąc pod uwagę drogę promienia słonecznego w kropli – tęcza rzędu… piątego.

A skąd się bierze pas Aleksandra?

Ze względu na kąt, pod którym obserwujemy tęczę, krople, które znalazły się w tym obszarze, nie mogą być przez nasze oko dostrzeżone. Światło padające na nie w pierwszym i drugim odbiciu nie dociera do naszego wzroku.

Czasami można dostrzec poniżej tęczy głównej dodatkowe wielokrotne tęczowe pasma. To dowód na falową naturę światła. Zjawisko jest też związane z wielkością kropel – jest lepiej widoczne, gdy te mają jednakową wielkość. W przyrodzie rzadko zdarza się taki jednolity deszcz. Lepiej szukać go… w ogrodowym zraszaczu.

Na koniec wykładu fizyk dał nam… zadanie domowe. Odpowiedzcie na pytanie: czy może istniec coś w rodzaju odwrotnej tęczy? Czy pod wodą zobaczymy tęczę na bąbelkach powietrza?

Odpowiedź może znajdziecie w polecanych przez naukowca linkach:

www.dewbow.co.uk

www.atoptics.co.uk

www.philiplaven.com

O fizyce ukrytej w tęczy, 27 IX, Centrum Fizyki Teoretycznej PAN

Literacką wizję zagadnienia odnajdziemy w Boskiej komedii Dantego. Słynny obraz piekła, na które składa się dziewięć kręgów, to miejsce do którego oprócz szerokiego spectrum złoczyńców, trafiają zmarli przed ofiarą Chrystusa oraz dzieci obarczone piętnem winy Adama i Ewy. Trafiają do sfery najbardziej oddalonej od szatana – Limbo.

Teorię Limbus puerorum, zwanej popularnie zatoką dzieci, sformułował św. Tomasz z Akwinu. Dusze przebywających tu niemowląt nie doświadczają mąk piekielnych, ale pozbawione są możności oglądania Boga, naznaczone wieczną tęsknotą. Choć wizja otchłani spokoju łagodziła pierwotne stanowisko Kościoła, w tym np. świętego Augustyna, mówiącego o jednoznacznym potępieniu, jednak budziła wśród wiernych kontrowersje. Jak miłosierny Bóg może odmawiać zbawienia dzieciom, których jedyną przewiną jest przedwczesna śmierć, skazywać na męki nie fizyczne, ale równie dotkliwe psychiczne?

Stąd złagodzenie postawy w XVI wieku, kiedy to powstała nowa koncepcja teologiczna, mówiąca o zbawczej roli świadomego pragnienia chrztu przez rodziców. Ojciec i matka nie mogli jednak mieć pewności, iż ich dziecko, pozbawione łaski uświęcającej, dostąpi zbawienia. Wyrzuty sumienia dręczące wierzących rodzicieli, niepewność co do losów dziecka, skłaniały ich do działania. Podejmowano obrzędy mające na celu – jak wierzono – chwilowe wskrzeszenie dziecka, umożliwiające udzielenie mu sakramentu zapewniającego życie wieczne w raju. Wiadomo o przypadku, który miał miejsce w XIX-wiecznej Francji: dobrze sytuowana, zdeterminowana rodzina zaniosła zwłoki swego dziecka, zaczynające podlegać procesowi rozkładu, do budynku kościelnego. Tam wręczyli kapłanom pokaźną sumę, by ci odprawili nad ciałem 200 mszy. Jeden z księży, nie mogąc wytrzymać rozprzestrzeniającego się odoru, poruszył nieznacznie ołtarzem, by wywołać wrażenie chwilowego wskrzeszenia i zapewnić sumieniom rodziców spokój.

Aż do połowy XX wieku grzebanie niechrzczeńców nie było normą, a wręcz istniały stosowne zakazy uniemożliwiające chowanie ciał nieochrzczonych dzieci w obrębie cmentarza. Zakaz miał stanowić wymowne podkreślenie wyłączenia poza wspólnotę wiernych. Tym samym dzieci trafiały do kategorii tak zwanych „niespokojnych zmarłych” obok samobójców czy heretyków. W kulturze ludowej (jak wynika z badań przeprowadzonych przez dr Ewę Chomicką głównie we wsiach Podkarpacia i Podhala) przyjęło się chować zwłoki takich dzieci na rozstajnych drogach bądź pod progami domów, stanowiących przestrzenie mediacyjne, przynależne demonom. Takie praktyki podkreślały brak statusu społecznego dzieci bez chrztu, co wpisuje się w koncepcję obrzędów przejścia, sformułowanej przez Arnolda van Gennep’a. Jednorazowa egzystencja ludzka to seria sakralizowanych przez obrzędy przejść, takich jak narodziny, zaślubiny, pogrzeb. Kolejne etapy poprzedzone są chwilowym zawieszeniem bytowania, w celu jego dalszego trwania konieczne jest dopełnienie rytuału. W przypadku chrztu zanurzenie w wodzie stanowi o uświęceniu wegetatywnej egzystencji sprzed chrztu. Dziecko pozbawione sakramentu pozostaje w stanie zawieszenia. Nie bez znaczenia pozostaje fakt nadawania imienia przy tej okazji: osoba pozbawiona imienia nie posiada społecznego statusu i przynależności.

Co dzieje się z duszą niechrzczeńca według wierzeń ludowych? Błąka się ona po ziemi pod różnorakimi postaciami, oczekując pomocy. Nigdy nie milczy, a skamle, piszczy, skarżąc się na swój los. Wypowiedzenie przez miłosierną osobę kościelnej formuły („Ja ciebie chrzczę…”) i nadanie imienia stanowiło jedyną szansę wybawienia.

Duszyczka przybierała kształt spadającej gwiazdy, myszy, motyla błądzących 7 lat po świecie. Mogła być też czarnym ptakiem – latawcem, stale uciekającym przed uderzeniem pioruna. Antidotum na jej bolączki stanowi pokropienie  wodą święconą i nadanie imienia: „Jakżeś pan, niech ci będzie Jan, jakżeś panna niech ci będzie Anna.”

W celach apotropaicznych dziecko chowano w glinianym naczyniu, głową w dół, pod osłoną nocy. Zmylić to miało czarownice poszukujące zwłok dziecka, którymi posługiwały się jako ingrediencjami do magicznych napojów. Szerząca się makabryczna wiara w magiczne właściwości ciał dzieci pozbawionych chrztu prowadziła nawet do mordów na ciężarnych kobietach. Świeca, do produkcji której użyto by takowego, miała zapewnić niewidzialność osobie chcącej dopuścić się przestępstwa. Osoba, która o północy, na skrzyżowaniu dróg, spożyła by mały palec lewej ręki zmarłego, miała móc bezkarnie szkodzić innym. Ponadto przy grzebaniu zwłok poza murami cmentarza, nierzadko wykonywano gesty egzorcyzmujące, mające wykluczyć ewentualny wampiryzm.

A zatem dwa typy skrajnie odmiennych reakcji: z jednej strony troska i czułość, z drugiej obawa i wykluczenie. W tle rozważań przewijają się przytoczone podczas prelekcji słowa Jezusa: „Pozwólcie dzieciom przyjść do mnie”, przyćmiewające skłonność do łączenia dusz nieochrzczonych z pierwiastkiem diabelskim, zapewniające wierzącym rodzicom spokój wewnętrzny bez konieczności uiszczania opłat potrzebnych do odprawienia dwustu mszy.

Ostatniego dnia Festiwalu Nauki w Instytucie Socjologii UW odbył się wykład „Kino Davida Lyncha: mity i prawdy”. Poprowadził go student Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych Antoni Michnik. Jego podstawowym założeniem było zastanowienie się nad tym, czy Lynch jest modernistą czy postmodernistą. Wykład w żaden sposób nie odpowiedział na to pytanie.

Na początku autor zaprosił w podróż przez kino Lyncha podzieloną na trzy części, do których przyporządkowani zostali patroni w postaci postmodernistycznych filozofów: Gillesa Deleuze, Jacquesa Lacana, Jeana Baudrillarda (autor wykładu wielokrotnie źle wymawiał te nazwiska, zniekształcając je i spolszczając). Na koniec postanowił porównać postmodernizm Lyncha do modernizmu i wykazać ich powiązania. Już jako założenie wydaje się to być totalnym bezsensem, choćby ze względu na fakt, że omawiając czyjąś twórczość przez ponad godzinę przez pryzmat jednej teorii, nie można w kilku zdaniach zderzyć jej z drugą. Nie mówiąc już o tym, że elementy modernistyczne w kinie Lyncha są elementami postmodernistycznego kolażu, elementami równoprawnymi ze wszystkimi innymi.

Wykład sprowadzał się do przywołania fragmentów teorii dotyczących kina Lyncha i nieudolnej próby połączenia ich z pojęciami i definicjami skrótowo ujmującymi filozofię postmodernizmu. Części tych teorii Antoni Michnik, jak sam przyznał, nie rozumie. Może powodem tego był fakt, iż (jak na początku powiedział sam prowadzący) „pewna granica jest jednak nieprzekraczalna. Do samej istoty nie jesteśmy w stanie dotrzeć, bo nasze poznanie nie jest poznaniem reżysera.”

Wykładu nie broni nawet fakt, iż większość przytaczanych fragmentów tekstów, definicji, interpretacji filmów Lyncha czy nawet oczywistych obserwacji nie mijała się z prawdą. Zabrakło dogłębnej analizy prowadzącej do jakichkolwiek wniosków. Nazwałabym to wydarzenie wyjątkowo nieudanym kolażem, który czerpie z ciekawych źródeł, ale nie tworzy w żaden sposób całości, a tym bardziej całości, która by coś ze sobą niosła. Wniosek z wykładu jest prosty: Lynch niewątpliwie postmodernistą jest, ale Antoni Michnik na pewno nie.

Na to pytanie starała się odpowiedzieć podczas wykładu poświęconego „Niewidzialnym Rodzicom” Sylwia Urbańska.

- Tak naprawdę nie istnieje jakakolwiek definicja eurosieroctwa, ale wielu ludzi używa tego określenia – denerwowała się prelegentka. – Ostatnio media często dotykają tematu, którego tak naprawdę nie powinno być. Wszędzie mówi się o eurosieroctwie, ale intuicyjnie. Nikt nie wie, co to jest!

Proces Wielkiej Emigracji wiąże się niestety z rozdzielaniem rodzin – Jaś i Małgosia zamiast mieszkać z mamą i tatą, muszą mieszkać z babcią i dziadkiem. I na tym polega cały problem. Ci, którzy zostają w Polsce, oburzają się, że emigranci tak po prostu opuszczają swoje pociechy. Posądzają ich o brak instynktu rodzicielskiego, żądzę pieniądza, egoizm. Nie mówi się powszechnie o tym, że prawdziwą motywacją wyjeżdżających jest poprawienie losu swoich dzieci. Uważa się, że są chciwi, a nie biedni.

Sylwia Urbańska starała się udowodnić, że oskarżyciele nie mają racji. Problemy, które przypisuje się dzieciom pozostawionym przez rodziców, mogą dotknąć każdą młodą osobę.

- U każdego nadchodzi kiedyś taki czas, że opuszcza rodzinny dom. A nie słyszałam, żeby dziecko posła udającego się na zagraniczną konferencję, zostało nazwane eurosierotą.

Prelegentka opowiedziała historię kobiety spotkanej w małej miejscowości na Podlasiu, wychowującej 3 dzieci. „Mnie dobrobyt z domu nie wygonił” – miała powiedzieć matka. Jako przyczynę emigracji, opowiedziała historię: otrzymała propozycję pracy okresowej w sklepie w pobliskim miasteczku. Mogła zarobić w nim około 700 zł miesięcznie, ale bilet miesięczny na dojazdy kosztował około 150 zł, więc na wychowanie wielodzietnej rodziny, miała oferowane zaledwie 550 zł. Alternatywa – praca na Wyspach jako sprzątaczka, 5 dni w tygodniu, 6 godzin dziennie – zaproponowano jej 5000 zł za miesiąc. Według Sylwii Urbańskiej problem nie tkwi w rodzicach (ci w rzeczywistości chcą zapewnić przyszłość swoim pociechom, w świecie gdzie edukacja to inwestycja), ale w polskich warunkach.

- Rodzice muszą wyjeżdżać, żeby ich dzieci nie musiały - zapewniła Urbańska.

Niewidzialni rodzice. Czas globalnych migracji jako wyzwanie dla współczesnych ludzi, Instytut Socjologii, 26 IX